Usted está aquí

A maxia do Breamo en tres poemas de Salvador Tenreiro

JoseFS

Xa deixou dito Manuel Murguía que “o celta galego, como todos os seus demais irmáns, aparece en cuestión de crenzas relixiosas apegado ao seu extenso naturalismo, que é como a súa pegada indeleble […]. As primeiras habitacións do celta atópanse nas alturas naturais ou artificiais e de aí que a tradición nos fale desta súa antiquísima morada, que o sentimento relixioso, as mesmas prácticas e crenzas do cristianismo corran unidas en máis dunha ocasión ás cuíñas e montañas, e que a historia e as lendas dos nosos santos estean intimamente ligadas a elas […]. Semella que os cumios tiñan algo de divino para o ario e talvez por iso os celtas galegos facían alí a morada dos deuses superiores” (Tomado e traducido de Manuel Murguía: Galicia, primeira edición 1888, Santiago de Compostela, 1985, t. I, p. 139 e 200).

A vila de Pontedeume aparece protexida pola ampla sombra do monte de Breamo e desde o seu cumio se poden ver as rías do golfo Ártabro. O orónimo celta era Brigamo, que se compón da forma brig, que significa monte ou lugar elevado, e o sufixo superlativo –amo, que equivale a supremo −monte supremo ou lugar moi elevado, xa que logo−. A tradición dos celtas de render cultos pagáns nos montes máis altos do territorio −porque así se sentían máis preto dos deuses−, os restos etnográficos −que aparecen a moreas nestes lugares− e a presenza dos antigos poboadores −testemuñada na toponimia da comarca− fanlle pensar ao conde de Quirós na moi alta probabilidade de que no cumio do monte de Breamo houbese algún monumento deste tipo. Ao seu ver, ademais, estes indicios están reforzados polo “propio feito de que se construíse en 1187, neste cumio desasistido e solitario, o fermoso templo que se conserva hoxe alí. En 1236 aparecen servíndoo os cóengos regulares de Santo Agostiño. Sen excluír a súa vontade relixiosa de vida eremítica, é razoable inferir [...] que coa súa presenza e a advocación ao arcanxo san Miguel, patrón das alturas, pretendían unha cristianización [...] do monte Breamo, que debía de concentrar aínda, seguramente na propia cúspide onde se erixiu o templo, tenaces celebracións de culto supersticioso [...]. Unha indagación obxectiva e coidadosa de todos os residuos etnográficos non dubido que nos permitiría entrever mellor o carácter do culto precristián que se tivo un día na cima do Breamo. Probablemente, estaría coroada esta por algún monumento megalítico que veu ser substituído en 1187 polo templo que hoxe vemos” (Tomado e traducido de Isidoro Millán González-Pardo: Toponimia del Concejo de Pontedeume y cartas reales de su puebla y alfoz, A Coruña, 1987, p. 124 e 125).

Os eumeses celebramos dúas romarías cada ano nas que se sobe andando ata a ermida, “por se non abondase con unha, ofrecémoslle dúas festividades ó san Miguel. Abofé que o Arcanxo nolo merece”, afirma retranqueiro Ramiro Fonte (Ramiro Fonte: Os ollos da ponte, Vigo, 2004, p.66), os días oito de maio −aniversario da milagrosa aparición do arcanxo no monte Gárgano, no ano 492− e vinte e nove de setembro −data na que a Igrexa celebra a súa festividade−, nos que, en palabras do Padre Placer, “á paisaxe natural, cómpre engadírselle a paisaxe humana, mestura de mariñá e montesía. Son días para o culto litúrxico na santa capela, para cantar as gabanzas da empanada e dos demais produtos da cociña pontedeumeña; e non sería estraño que baixedes do monte sen vos decatar, porque… o viño éche moi fresco no coto” (Tomado e traducido de Frei Gumersindo Placer: Crónicas de mi rincón natal, A Coruña, 1977, p. 151 e 152). Alí me levaron meus pais e Enrique Fraga, meu padriño de Breamo, con menos de dous meses, metido nun seirón, ao meu primeiro San Miguel.

Así e todo, fóra do balbordo destes dous días de festa, o noso monte sagrado ofrece tamén unha paz espiritual que nos dá a capela románica, un monótono e silandeiro fungar dos piñeiros que nos permite escoitar a voz do noso corazón, só interrompido de cando en vez polo canto dalgún paxaro que nos devolve ao mundo real, unha maxia e unha beleza que nos seducen e conquistan. Estes dous momentos, tan distintos e asemade complementarios, atopeinos perfectamente plasmados, nos versos de tres marabillosos poemas que me chegaron ao corazón, dun venezolano e eumés de sangue e sentimento, Salvador Tenreiro Díaz, que tivo a xenerosidade de me permitir compartilos con vós nesta crónica.

Oficio de tiniebla

(a Ramón Loureiro)

París huele a Breamo
por San Miguel.

Giramos.
Se dora la tristeza
en el pan de los ritos.

Siete vueltas
o nueve,
nunca se sabe,
¿alrededor de Notre Dame?

El pan, el queso y el cuchillo
en la mesa tendida
a un costado.

Como no pesan,
ni el aire se ocupa de ellas,
sólo pasan,
creemos que pasan.

No hay un solo rumor.

¡Qué bien huele Breamo cuando pasan!

Ellas traen sus aromas,
como flotando,
cuando salen de Villar,
sobre la huella que los carros
trazan en el limo,
en la lama.

¿Suben por Fontemelendre,
Lameiro,
As Pedridas?
¿o por El Barro, Os Mosqueiros.
Luego, la Fraga de los Demochiños?
Desconozco la exactitud de sus rutas.

Cuando Leonor se levanta al alba,
vienen voces.

Sale rápido de la casa, aterida.

Si llega en el momento justo,
podrá decirle: Estoy aquí.
Soy Leonor. Déjame vestirte por última vez.
Levanta el brazo para cogerte la sisa.

¿En algún bolsillo del mandil
tendrá la llave que abra
la puerta del Paraíso?

Evangelina, Leonor, Pilar
(los hombres no cuentan)
esperan en Cermuzo
que amanezca.

En la Cruz de Cardido
apunta ya la claridad.

Ellas atraviesan el espacio huérfano,
enceguecidas
por la nostalgia,

por el fulgor.

San Miguel de Breamo

¿Qué aire respiramos en este bosque?

Estos aromas.
El vuelo de estos pájaros.

La bruma honda que nos va ocultando
en sus fragancias.

¿Qué aire respiramos
cuando se desvanece este paisaje
entre las sombras
o entre las oscuras claridades de esta niebla?

Pieles del día.

Delicias de lo que somos.

Voces.

La palabra que vive
a la intemperie,

a pleno desgaste.

Llaga con él uno de sus ojos.

Se niega a sí misma
tres veces.

Pero permanece
en el tejado más alto,
con el ángel.

Respiración
de las aves
que van de un lado a otro
en la espesura.

El bosque es el secreto en la tarde lluviosa.

Despedida de Breamo

El soplo de las primeras sombras
ciñe
nuestra mirada
a los restos
de un antiguo reino.

Gavilla de ceniza sobre los hombros.

El viento desgarra
plumas
de luz
entre los árboles.

Nos abrimos paso.

El lodo del atardecer
nos desposa con la alucinación
de estas colinas.

Avanzamos
lentamente.

Arras de brasa para nuestro deseo.

Última mirada
a la lealtad
de este bosque

que nos aclimata
a su corteza de musgo
carnal.

Por Vista Alegre, de regreso á vila.

 

Añadir nuevo comentario